Kiến thức cơ bản

IP, VPN và proxy là gì? Phân biệt VPN và proxy dễ hiểu

Bản đồ thế giới với các đường kết nối mạng phát sáng
Trong bài này

    Bạn đang muốn xem một trang web thì màn hình báo “Nội dung này không khả dụng ở quốc gia của bạn”. Một người bạn bảo “bật VPN lên đổi IP là xem được”, người khác lại khuyên “dùng proxy cũng được, nó cũng đổi IP”. Nghe qua, VPN và proxy có vẻ làm cùng một việc. Cả hai đều liên quan đến địa chỉ IP, nhưng IP thực chất là gì và tại sao thay đổi nó lại giúp bạn truy cập được nội dung bị giới hạn theo khu vực?

    Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu IP, VPN và proxy là gì, proxy và VPN làm gì với địa chỉ IP đó, và khi nào nên dùng cái nào. Xuyên suốt bài, mình dùng một hình ảnh quen thuộc: gửi thư qua bưu điện.

    IP là gì và vì sao website biết bạn đang ở đâu?

    Địa chỉ IP là dãy số nhận diện thiết bị của bạn trên internet, giống địa chỉ ghi trên phong bì thư. Mỗi lần bạn mở một trang web, dữ liệu cần biết gửi đến đâu và trả kết quả về đâu, và địa chỉ IP chính là thông tin đó.

    Hãy hình dung bạn tên Lan, ở Đà Nẵng. Nhà mạng cấp cho modem nhà bạn một IP công khai, ví dụ 203.0.113.25 (số minh họa). Điện thoại và laptop trong nhà có thêm IP nội bộ dạng 192.168.x.x, nhưng khi ra ngoài internet, tất cả đều dùng chung IP công khai của modem.

    Website chỉ nhìn thấy IP công khai này. Từ đó, họ đoán được nhà mạng của bạn và khu vực gần đúng, chẳng hạn “Đà Nẵng, Việt Nam”. Họ không biết số nhà, nhưng chừng đó đủ để chặn trang web theo quốc gia hoặc hiển thị quảng cáo theo vùng.

    Vì vậy, muốn thay đổi những gì website thấy về bạn, cách trực tiếp nhất là đổi cái địa chỉ trên phong bì. Proxy và VPN đều làm việc này, nhưng theo hai cách khác nhau.

    Proxy là gì?

    Proxy là một máy chủ trung gian. Thay vì kết nối trực tiếp đến website, yêu cầu của bạn sẽ được gửi qua proxy trước. Proxy tiếp nhận yêu cầu rồi chuyển tiếp đến website thay bạn.

    Hãy tưởng tượng Lan nhờ một người quen ở Singapore nhận thư rồi gửi tiếp đến người nhận. Khi lá thư được chuyển đi, địa chỉ xuất hiện trên phong bì là địa chỉ của người quen đó, chứ không phải địa chỉ nhà Lan.

    Proxy hoạt động tương tự. Khi bạn truy cập website thông qua proxy ở Singapore, website sẽ nhìn thấy địa chỉ IP của máy chủ proxy thay vì IP gốc của bạn. Vì vậy, nếu website chỉ chặn truy cập dựa trên địa chỉ IP tại Việt Nam, bạn có thể truy cập được thông qua proxy này.

    Điểm mạnh của proxy là cách sử dụng tương đối đơn giản, thường ít tốn tài nguyên và có thể cấu hình riêng cho từng trình duyệt hoặc ứng dụng.

    Điểm yếu nằm ở chỗ proxy thường chỉ đổi địa chỉ người gửi, còn bản thân đường truyền không được mã hóa thêm. Người điều hành proxy biết bạn truy cập những trang nào. Với trang dùng HTTPS, nội dung vẫn được mã hóa giữa trình duyệt và website, nhưng proxy vẫn thấy tên trang bạn đang vào. Vì thế, bạn nên cân nhắc kỹ trước khi dùng proxy lạ, nhất là bản miễn phí.

    VPN là gì?

    VPN (mạng riêng ảo) cũng thay đổi địa chỉ IP mà website nhìn thấy, nhưng có thêm một điểm khác biệt quan trọng: mã hóa dữ liệu trên đường truyền giữa thiết bị của bạn và máy chủ VPN.

    Quay lại ví dụ gửi thư, lần này Lan đặt lá thư vào một chiếc hộp khóa kín rồi gửi đến người quen ở Singapore. Trên đường vận chuyển, người khác có thể nhìn thấy chiếc hộp đang được gửi đi đâu, nhưng không thể mở ra đọc nội dung bên trong. Khi đến nơi, người quen của Lan mở hộp rồi chuyển lá thư đến người nhận.

    VPN hoạt động tương tự. Khi bạn kết nối VPN, dữ liệu được mã hóa trước khi gửi đến máy chủ VPN. Nhờ vậy, những người có thể quan sát kết nối trên đường truyền, chẳng hạn chủ quán cà phê cung cấp Wi-Fi hoặc nhà mạng, không thể đọc trực tiếp nội dung dữ liệu được bảo vệ. Khi dữ liệu đến máy chủ VPN và được chuyển tiếp đến website, website sẽ nhìn thấy địa chỉ IP của máy chủ VPN thay vì IP gốc của bạn. Điểm này tương tự proxy.

    Tuy nhiên, VPN không có nghĩa là mọi rủi ro về quyền riêng tư đều biến mất. Bạn đang chuyển một phần niềm tin từ nhà mạng sang nhà cung cấp VPN, bởi máy chủ VPN là nơi dữ liệu được giải mã trước khi tiếp tục hành trình. Vì vậy, hãy tìm hiểu chính sách lưu nhật ký (log), cách bảo vệ dữ liệu và uy tín của nhà cung cấp trước khi sử dụng.

    Lưu ý: vì dữ liệu phải mã hóa và đi đường vòng, tốc độ thường chậm hơn một chút so với kết nối thẳng.

    Sơ đồ so sánh proxy chuyển tiếp yêu cầu và VPN mã hóa đường truyền
    Sơ đồ hai đường gửi thư của Lan, một đường qua người quen (proxy) và một đường qua hộp khóa kín (VPN) tới website

    Một ví dụ gần gũi: Tailscale là một dạng VPN nối các thiết bị của bạn thành một mạng riêng — mình đã hướng dẫn cách cài đặt và kết nối trong bài viết đó.

    VPN và proxy khác nhau ở đâu? Nên dùng cái nào?

    VPN và proxy khác nhau chủ yếu ở hai điểm: VPN mã hóa toàn bộ đường truyền của thiết bị, còn proxy thường chỉ chuyển tiếp yêu cầu của từng ứng dụng mà không mã hóa thêm. Bảng dưới đây đặt hai cách cạnh nhau.

    Tiêu chíProxyVPN
    Đổi IP hiển thịCóCó
    Mã hóa đường truyềnThường khôngCó
    Phạm vi áp dụngTừng trình duyệt hoặc ứng dụngThường là toàn bộ thiết bị
    Tốc độThường nhanh hơnThường chậm hơn một chút

    Vậy chọn thế nào? Nếu bạn ngồi ở quán cà phê, cần đăng nhập email hay ngân hàng, hãy dùng VPN, vì đường truyền được mã hóa. Nếu chỉ cần đổi IP nhanh cho một tác vụ không nhạy cảm, như xem một trang bị chặn theo vùng trong trình duyệt, proxy là đủ. Và trong trường hợp bạn không chắc, cứ chọn VPN của một nhà cung cấp uy tín.

    Câu hỏi thường gặp

    VPN có đổi IP không?

    Có. Website sẽ thấy IP của máy chủ VPN thay vì IP nhà bạn. IP do nhà mạng cấp cho modem vẫn giữ nguyên, chỉ là website không còn nhìn thấy nó.

    Proxy có mã hóa không?

    Thường là không. Proxy có thể được cấu hình để mã hóa, nhưng cách thiết lập phức tạp hơn nhiều so với bật VPN. Với trang web dùng HTTPS, nội dung vẫn được mã hóa giữa trình duyệt và website, còn proxy vẫn biết bạn đang vào trang nào.

    VPN có giúp ẩn danh hoàn toàn không?

    Không. Website vẫn nhận ra bạn qua tài khoản đăng nhập và cookie, còn nhà cung cấp VPN thì biết IP thật của bạn. VPN chỉ che IP và đường truyền, không xóa dấu vết danh tính.

    VPN miễn phí có an toàn không?

    Không nên mặc định là an toàn. Dịch vụ nào cũng tốn chi phí vận hành, nên khi bạn không trả tiền, nhà cung cấp có thể kiếm tiền theo cách khác như quảng cáo hoặc dữ liệu người dùng. Hãy đọc chính sách ghi log trước khi cài.

    Có cần VPN khi dùng Wi-Fi công cộng không?

    Nên cân nhắc, nhưng không bắt buộc. Phần lớn trang web hiện nay dùng HTTPS nên nội dung đã được mã hóa. VPN thêm một lớp nữa, che cả việc bạn đang vào những trang nào khỏi chủ mạng Wi-Fi.

    Bước tiếp theo: tự kiểm tra IP của bạn

    Hãy gõ “what is my IP” vào công cụ tìm kiếm và ghi lại dãy số hiển thị. Sau đó bật VPN hoặc proxy rồi kiểm tra lại: nếu số đã đổi sang một địa chỉ ở nơi khác, bạn vừa tận mắt thấy “địa chỉ trên phong bì” thay đổi.

    Gnurt

    Lập trình viên full-stack

    Trao đổi về dự án của bạn

    Bình luận

    Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!